1. आचार्य-आचार्यः आचारं ग्राहयति, आचिनोत्यर्थान्, आचिनोति बुद्धिमिति वा।
2. वीरः-वीरयति अमित्रान्। वेत्तेर्वा स्याद्गतिकर्मणः, वीरयतेर्वा।
3. ह्रदः-ह्रदो ह्रादते शब्दकर्मणः। ह्रादतेर्वा स्यात्, शीतिभावः, कर्मणः।
4. गौ- गौरितिपृथिव्या नामधेयम्। यद् दूरङ्गताभवति। यच्चास्यां भूतानि गच्छन्ति। गातेर्वौकारो नामकरणः। अर्थात् यदियं दूरम् अछवानं प्रति गता भवति, न ह्यस्याः अन्त उपलभ्यते। यस्मात् अस्यां भूतानि गच्छन्ति आधारभूतायाम्। गातेर्वा गाङ्गतौ, इत्यस्य धातोः ओकारो नामकरणः प्रत्ययः। “अथ पशुनामेह भवत्येतस्मादेव”॥
5. समुद्रः-समुद् द्रवन्त्यस्मादपः, समभिद्रवन्त्येनमापः, सम्मोदन्तेऽस्मिन् भूतानि, समुदको भवति, समुनत्तीति वा।
6. वृत्रः- वृत्रो वृणोतेर्वा, वर्ततेर्वा वर्धर्तेर्वा। यदवृणोत् तद् वृत्रस्य वृत्रत्वम्। यदवर्त्तत तद् वृत्रस्य वृत्रत्वम्। यदवर्धत तद् वृत्रस्य वृत्रत्वम्।
7. आदित्यः- आदत्ते रसान्, आदत्ते भासं ज्योतिषाम्, आदीप्तो भासेति वा अदीतेः पुत्रः इति वा। एवमन्यासामपि देवतानामादित्य-प्रवादाः स्तुतयो भवन्ति।
8. उषस्-उच्छतीति सत्या रात्रेरपरः कालः। उछी विवासे विवासयति हीयं तमांसि।
9. मेघः- मेहतीति सिंचत्यसौ मेघः।
10. वाक्-वक्तीति वाक्। वचेः उच्यतेऽनया इति वाक्।
11. उदक्- उनत्तीति उदक्। तद्धि यत्र गच्छति, तत्र उनत्ति क्लेदयति।
12. नदी-नदना इमा भवन्ति शब्दवत्यः।
13. अश्वः- अश्नुतेऽध्वानम् महाशनो भवतीति वा।
14. अग्निः-अग्रणि भवति। अग्रं यज्ञेषु प्रणीयते। अङ्गं नयति सन्नमानः । अक्नोपनो भवति इति स्थौलाष्ठीवि। न क्नोपयति न स्नेहयति।
15. जातवेदस्- जातानि वेद। जातानि वैनं विदुः जाते जाते विद्यते इति वा। जातवित्तो वा। जातधनः। जातविधो वा जातप्रज्ञानः। यज्जातः पशूनविन्दत इति तज्जातवेदसो जातवेदस्वम्।
16. वैश्वानरः- विश्वान् नरान् नयति। विश्वः एनं नरा नयन्तीति वा अपि वा वैश्वानरः एव स्यात्।
17. निघण्टु- ते निगन्तवः एव सन्तो निगममान्निघण्टवः उच्यन्ते इति औपमन्यवः। अपि वाऽह्ननादेव स्युः, समाहता भवन्ति। यद्वा समाहृता भवन्ति।
No comments:
Post a Comment